De Paleo beweging nam de wereld bij storm. Wat in 2012 nog nagenoeg een onbekende term was, bleek plots de populairste online dieet zoekterm van 2013/2014. Tot vandaag blijft de Paleo populariteit hoge toppen scheren, en daar zijn we bij Paleo.be natuurlijk blij mee 😉

Hugh Jackman bereikte met het Paleo dieet de spiermassa waarmee hij zijn Wolverine gestalte gaf. Victoria´s Secret model Adriana Lima dankt er haar verblindende schoonheid aan. Je buurvrouw zweert bij Paleo pasta nadat ze er 5 kilo mee afviel en vorige week op kantoor waren de zelfgebakken Paleo chocolate chip cookies van je collega het gespreksonderwerp van de dag. Paleo is overal.

De Paleo generatie

De generatie van de 21e eeuw groeide immers op met het harde besef dat een radicale ommezwaai meer dan nodig is. Generation Y wordt geconfronteerd met een wereld waar  hartaandoeningen de grootste doodsoorzaak werd, zwaarlijvigheid zich als een als niet te stoppen epidemie ontplooide en dat een door winstbejag aangevuurde landbouw- en voedingsindustrie niet enkel de westerse bevolking de kop kost, maar goed op weg is op globaal vlak het ecosysteem te verwoesten.

In haar zoektocht naar alternatieven op een onhoudbare levensstijl verwelkomde ze het concept Paleo met open armen. De Paleo beweging veroorzaakte een revolutie. Niet enkel schudde ze de oude opvattingen over voeding door elkaar. Elk aspect van ons dagelijks leven werd in vraag gesteld. Van wat we dachten over ons slaappatroon, de manier waarop we ons bewegen en sport bedrijven tot hoe we omgaan met stress en ontspanning.

Het idee dat wij genetisch gezien nog steeds prehistorische mensen zijn, die vast zitten in een onnatuurlijk snel geëvolueerde omgeving sluit sterk aan bij de problematiek van onze moderne wereld.

Maar is alles wat zich tegenwoordig via de supermarktrekken, tvprogramma’s en lifestyle magazines onder de noemer “Paleo ” in ons dagelijks leven binnen wurmt wel Paleo? Hoe prehistorisch zijn Paleo koekjes eigenlijk?

Critici zeggen dat Paleo gewoon een dieet hype is als alle andere: ongefundeerd en enkel bedoeld om de zakken van enkele ondernemingen te vullen. Dus…

Hoe wetenschappelijk is “Paleo” eigenlijk?

“Paleo dieet” is de term die gebruikt wordt voor de constructie van een basis voor het “perfecte menselijke dieet”, gebaseerd op de wetenschappelijke reconstructie van de voedingsgewoontes van onze voorouders. Wie denkt dat Paleo een nieuwe trend is zit er dus goed naast. Men kan gerust stellen dat de Paleo beweging bijna 80 jaar oud is.

Het was immers reeds in 1939 dat de Amerikaanse tandarts, Weston A. Price de wereld rondtrok om een antwoord te vinden op de problematiek van toenemend tandbederf bij de westerse bevolking. Hij onderzocht meer dan 50 toen nog levende traditionele volkeren, van de Hadza jager-verzamelaars in Tanzania, tot de Zwitserse Lötschentahl , een geïsoleerd volk in de Zwitserse Alpen.

Hij stelde vast dat hun schedelstructuur verschillend was van die van zijn patiënten. Deze mensen hadden wel genoeg plaats voor alle 32 tanden en tandbederf kwam niet voor. Hij stelde tevens vast dat ziektes die kenmerkend waren voor de westerse maatschappijen in de jaren ´30 van – tandbederf tot tuberculose- onder deze volkeren niet voorkwamen.  Wat deze mensen volgens Price gemeen hadden was een dieet waar geraffineerde graanproducten, gepasteuriseerde melkproducten, suiker en verfijnde oliën niet voorkwamen.

Bovendien stelde hij dat wanneer natuurvolkeren elementen van het westerse dieet adopteerden dezelfde beschavingsziektes de kop opstaken. Hij trok de conclusie dat westerse commerciële methodes om voedsel te bewaren en te verwerken leiden tot de vernietiging van essentiële voedingsstoffen die het menselijk lichaam tegen deze ziektes beschermt. Het onderzoek van Price suggereerde dat de uitmuntende gezondheid van inheemse volkeren toe te wijten was aan een traditioneel dieet dat vrijwel identiek was aan dat van de pre-agriculturele mens.

Dit gaf inspiratie aan een nieuwe generatie wetenschappers om zich te gaan verdiepen in “the perfect human diet” via de reconstructie van het menselijke oer-dieet. De gastro-enteroloog Walter Voegtlin publiceerde in 1975 „The stone age diet” en vormde zo een eerste poging het prehistorische dieet in kaart te brengen. Zijn schets van een carnivore mens stond echter volledig haaks op de toen heersende voedingsideologie.

De wereld was nog steeds in de ban van de naoorlogse Keysiaanse opvattingen over cholesterol en verzadigde vetten. De voedselpiramide – hoewel ontwikkeld als vetmest formule voor veevoeder – kende in ´75 haar eerste medische publicatie en zou de rijzende ster aan het firmament voor dieetraadgeving blijken. En dus verdween Voegtlins publicatie in de obscuriteit.

In 1985 publiceerden de paleontologen Stanley Boyd Eaton en Melvin Konner hun artikel “Paleolithic nutrition, a consideration of its nature and current implications” [1] Aan de hand van studie van nog levende jager-verzamelaar maatschappijen en fossielen (de studie van de menselijke morfologie, organisch materiaal en artefacten en de directe chemische analyse van menselijke fossiele resten) trachtten zij het dieet van  de laatpaleolithische mens te reconstrueren.

In hun bevindingen bevestigden ze grotendeels de vermoedens van Price: de paleolithische mens was gezonder, had een grotere gedaante, een grotere spiermassa en leefde op een dieet dat zich baseerde op plantaardig voedsel en vlees en algemeen gezien vrij was van graan en zuivel. In hun schets van het paleolithische dieet stelden ze dat  20 tot 80 % van de dagelijkse calorische opname uit proteïne (vlees of vis) kwam, 15 -60% uit koolhydraten en 20% uit vetten.

Boyd Eaton en Konner concludeerden dat onze morfologische veranderingen en welvaartsziektes grotendeels aan de verandering van ons dieet toe te wijten zijn. Deze these werd doorheen de jaren ´80 en ´90 onderbouwd door verschillende baanbrekende onderzoeken  naar moderne jager-verzamelaars zoals de !Kung San studies van Marjory Shostak, de Aboriginal studie[2] door Karin O Déa (1984) en de Kitava study[3] van Dr Staffan Lindebergh (1989).

Lindebergh bleek met zijn observaties toen een vreemde eend in de bijt. De Kitava, volledig gevrijwaard van cardiovasculaire aandoeningen en hersenziekte leven een  lang en actief leven op een dieet hoog in verzadigde vetten (kokos) en hoog in koolhydraten (yams). Lindebergh concludeerde dat verzadigde vetten een essentiële rol spelen in de uitmuntende fysieke en geestelijke gezondheid van de Kitava.

Het begin van het nieuwe millennium betekende een nieuwe dageraad voor de Paleo beweging. Voor het eerst werd alle kennis die zich kristalliseerde uit de verspreidde studies en onderzoeken in de vorm van een moderne dieet-raadgeving voor de hedendaagse problematiek van degeneratieve ziektes gegoten.

De Amerikaanse wetenschapper Dr. Loren Cordain, die geïnspireerd door Eaton & Konnes publicatie zijn onderzoek naar oerdiëten startte en met de onderzoekers in de jaren ´90 samenwerkte, publiceert in 2002 “The Paleo Diet”. Hiermee legt hij voor het eerst de basis voor wat vandaag geldt als het Paleo Dieet. In lijn met het eerdere werk van Eaton en Konner, worden de Paleo dieet-richtlijnen in 2002 als volgt samengevat:

Eiwitten uit mager vlees, Koolhydraten uit groente – inclusief zetmeelrijke groentes, weinig fruit,  toevoeging van (enkelvoudig) onverzadigde vetten via noten en avocado. Hiermee geeft Cordain de tendens aan die de Paleo beweging de opvolgende jaren zou domineren: weinig koolhydraten, moderaat vet (met de nadruk op onverzadigde vetten en het vermijden van verzadigd vet) en een hoog eiwitgehalte. Helemaal anders dus dan de opvattingen van Voegtlin, Lindebergh en de in 1999 opgerichte Weston A price foundation onder leiding van Sally Morell en Dr. Mary G Enig.

Het werk van Cordain werd een bestseller en gaf het startsein voor het losbarsten van de Paleo revolutie. In ijltempo werden baanbrekende boeken op de markt gebracht.

Gary Taubes’s boek uit 2007 “Good calories, bad calories” doorbrak de calorie in – calorie uit mythe en bracht de invloed van koolhydraten en insuline op lichaamsvetopslag aan het licht. Taubes´ werk werd een katalysator in het doorbreken van het cholesterol dogma. Het zou echter nog tot 2014 duren vooraleer Times magazine “Eat butter. Scientist labeled fat the enemy. Why they were wrong” kopte.

Belangrijke bijdrages uit de medische wereld droegen bij tot het fundament van de Paleo beweging, zoals Dr. Chris Kresser´s “Your personal Paleo code” (2013) of “Mind the mitochondria” (2010) en “The Wahls protocol “ (2014) door Dr. Terry Wahls die in 2002 de diagnose MS kreeg en via een Paleo dieet de “ongeneesbare” ziekte overwon.

Paleo, kind van het internet

Tegelijk ontwikkelde de Paleo beweging zich als grassroot movement. Internet en sociale media gaf een enorme weerklank. Online blogs en fora groeiden uit tot sterke katalysatoren voor de beweging. Art de Vany, grootvader van de evolutionaire fitness, had in 1997 reeds zijn “evolutionary fitness online discussion list” wat toen de oerversie was van zijn in 2005 opgerichte Paleo blog.

Het was echter voormalig lange-afstandsloper Mark Sisson die een massa-aanhang met zijn blog marksdailyapple.com opbouwde omdat hij er in slaagde het relatief ontoegankelijke wetenschappelijke jargon te vertalen naar een zeer breed publiek. Enerzijds door de eigenheid van het medium blog, anderzijds door zijn pragmatische opvatting van het Paleo concept.

In de Paleo hemisfeer bewegen zich vele andere inspirerende schrijvers zoals de piepjonge Denise Minger (sos raw food), Robb Wolf, Dave Asprey (paleohacks), Paul Jaminet (perfect health diet).  De Paleo beweging is definitief een kind van het internet en blijkt daardoor moeilijk te controleren.

Hoewel Cordain zichzelf als de “oprichter“ van de Paleo beweging omschrijft en in 2015 de term „Paleo diet“ wist als trademark te registreren, werd de wetenschappelijke en theorethische onderbouw van de beweging geschapen door constant debat onder haar aanhangers, aangevuurd door nieuw wetenschappelijk onderzoek en peerreview.

Interne tegenstellingen: kracht van de beweging

De grootste kritieken die buitenstaanders op de Paleo beweging hebben, en vaak als een soort ontmaskering worden gepresenteerd, zijn vraagstukken die reeds jarenlang binnen de beweging tot geanimeerd debat leidden, en net tot haar veelzijdigheid bijgedragen hebben.

Een van de grootste koersveranderingen die de Paleo beweging maakte is voortgekomen uit de meningsverschillen omtrent suiker. De popularisatie van het Paleo concept en de groei van de beweging  ging gepaard met een influx van nieuwe perspectieven. Waar Paleo voornamelijk vanuit een gezondheids erpectief ontstond en zich richtte op een door obesitas en ziekte geplaagde bevolking, werd ze nu geconfronteerd met mensen die niet per se tot deze categorie behoorden…

Actieve jonge mensen keken halsreikend uit naar de Paleo revolutie. Atleten, bodybuilders en fitness enthousiasten zagen de voordelen van een voedings- en levenswijze dat een optimale functie van het menselijk lichaam verzekerde. Glucose en insuline werken in een gezond metabolisme als hypertrofisch ontstekingsmechanisme.

Het debat over de rol van suiker, -spieropbouwer of ziekmaker? – woedde in alle hevigheid en zorgde uiteindelijk voor een genuanceerder beeld. Staffan Lindeberghs stelling dat de  verhouding koolhydraten tot een gezond lichaam niet op één enkel evolutionair model terug te brengen is kreeg meer weerklank. Wat iemand met type 2 diabetes terug insuline gevoelig maakt resulteert niet per se in een optimalisering van glucose absorptie bij een crossfitter.

Onze evolutie voltrekt zich niet als een  one-size-fits-all model. Zo halen de Hadza met 40% van hun dageijkse calorische inname uit honing en terwijl de arctische Inuit leven op een dieet dat vrijwel enkel bestaat uit eiwit en vet. Het besluit dat het evenwicht tussen de macro voedingstoffen bij onze voorouders enorm afhing van geografische ligging en klimaat en dat effect heeft op onze genen werd gemeengoed. Loren Cordain herzag zijn visie en raadt in recentere publicaties als “The Paleo diet for athletes” en “The Paleo diet revised” zelfs af van een strikt koolhydraatarm dieet.

Hetzelfde geldt voor de zogenaamde bewering dat de Paleo beweging vasthoudt aan de idee-fixe dat de menselijke evolutie niet meer plaatsvindt. Nergens binnen de beweging wordt gesteld dat ons genoom identiek is aan dat van onze prehistorische voorvaderen. Integendeel. Er zijn verschillende voorbeelden dat evolutie nog steeds plaatsvindt.

Lactose tolerantie in die delen van de wereld waar mensen reeds het langst dieren domesticeren en dus melkproducten als onderdeel van het dieet hebben voltrok zich over 7000 jaar.  Vergelijkbaar met  de ontwikkeling van het genoom voor  het enzym amylase [4], dat voorkomt bij volkeren waar zetmeelrijke groenten reeds de basis van het dieet vormde sinds een half miljoen jaar, zoals de Japanse en Euro-Amerikaanse bevolking.

De vraag is echter of deze evolutionaire aanpassingen de tred van een veranderende voedselindustrie kan bijhouden. Productie van het enzym lactase is niet algemeen en betekent bijvoorbeeld niet dat een probleemloze vertering van melkproducten garant staat. Ook in het geval van spijsvertering van koolhydraten en zetmeel is individualiteit opvallend.

Binnen de groep mensen die over het gen voor salivary amylase beschikken kunnen individuen over 2  tot 15 kopieën van het AMY1 gen hebben. Mensen met een laag aantal AMY1 kopieën kunnen onder invloed van een zetmeelrijk dieet diabetes en insulineresistentie ontwikkelen. Bovendien kan, onafhankelijk van het aantal gen kopieën, onderliggende inflammatie dysfunctie van het koolhydraat-metabolisme veroorzaken.

Beweren dat de mens zich na 10.000 jaar landbouw evolutionair aangepast heeft is ongenuanceerd. Als we vaststellen dat industrialisatie van de voedselproductie zich slechts in de laatste 200 jaar heeft voltrokken stuiten we op een nog groter probleem. Verwerkte oliën, genetisch gemanipuleerd graan, voedsel chemicaliën etc… zijn niet ouder dan enkele decennia. Past de menselijke evolutie zich ook aan deze ontwikkeling aan?

In 2013 ondernam biologe Marlene Zuk met haar boek “Paleofantasy” een poging de irrelevantie van de Paleo beweging aan te tonen. Naast de recyclage van de grijsgedraaide “kritieken” omtrent koolhydraataandeel en genetische aanpassing aan neolitische voeding, waagt ze zich aan de these dat de Paleo beweging om het nabootsen van een prehistorische levenswijze gaat. “Reenactment is vergeefs” zegt Zuk, alleen al door het feit dat  alle huidige voedingsmiddelen toen helemaal niet bestonden en dus per definitie niet Paleo zijn.  De Paleo beweging beweert echter niks anders.

De meeste voeding die we vandaag kennen lijken door cultivatie amper nog op haar prehistorische variant. Maar dat vandaag de wilde appel met zijn leerachtige schil of de kleine bittere voorvader van de wortel niet meer bestaan, betekent nog niet dat het totale concept om jezelf zo natuurlijk mogelijk te voeden helemaal hopeloos is. Een moderne, gecultiveerde appel smaakt beter als haar wilde oersoort maar wat voedingswaarde aangaat is de wilde variante waarschijnlijk toch de betere keuze. Minder suiker, meer vezels, een hogere voedingsstofdichtheid en met zekerheid minder pesticiden. Maar de moderne appel heeft wel nog steeds een hogere voedingswaarde als een snee brood.

Het is een absoluut feit dat geen enkele vertegenwoordiger van de Paleo beweging zelfs maar de geringste mogelijkheid ziet als een prehistorische mens te kunnen leven, denken of zich voeden.

Wie argumenteert dat de Paleo beweging op mythe berust negeert archeologische feiten. Dat de bevolkingsgroei na de neolitische revolutie niet dankzij maar ondanks de landbouw plaatsvond is een stelling die niet enkel door aanhangers van het Paleo concept opgevoerd worden.

Pulitzer prijs winnaar Jared Diamond bijvoorbeeld verwees naar de neolithische landbouw als de “grootste vergissing in de geschiedenis van het menselijke ras”, zo klonk de titel van zijn essay [5] uit 1987. De wetenschapper baseerde zich op archeologische bewijzen dat de prehistorische mens niet getroffen werd door welvaartziektes. De evolutiebioloog en paleoantropoloog Daniel Lieberman, docent aan de universiteit in Harvard schrijft in zijn boek: “The Story of the Human Body: Evolution, Health, and Disease” dat “neolithische boeren door ondervoeding kleiner van gedaante waren, een zwakkere gezondheid hadden en jonger stierven dan jager-verzamelaars” [6]

Wie desondanks tot vandaag nog beweert dat de paleolitische mens een veel geringere levensverwachting en lagere levenskwaliteit had dan de neolitische nakomers, ontkent de feiten die reeds decennia in de vakliteratuur door gerenommeerde academici bevestigd worden.

Vandaag worden de gezondheidsvoordelen van een Paleo dieet ook door klinische studies bevestigd.[7] [8] [9] [10] [11] [12] [13]

Maar nog belangrijker: moderne stadsbewoners die een Paleo leefwijze in hun dagelijks leven integreren – zelfs met moderne levensmiddelen – schijnen zich veel beter te voelen dan hun buren, die zich hedendaags voeden. Deze mensen zijn talrijk en het internet geeft hen een stem. Succesverhalen weerklinken over de hele wereld. Over hoe men met Paleo als raamwerk een dieet samenstelt waar natuureigen voeding centraal staat.

Het toont oneindige variaties op hetzelfde basis model met één gemene deler: men wordt er gezonder van. Dit is de uitdrukking dat het menselijke DNA, in al zijn variaties, een archaïsche connectie heeft. Net daarom is de Paleo beweging voor haar critici een moeilijk te kraken noot. Het is een complexe beweging die niet onder 1 simpel label te categoriseren valt.

Barsten in de Paleo belofte

Feit is echter dat een moeilijk te controleren beweging ook ruimte laat voor misbruik;. Dat twijfelachtige figuren proberen een graantje mee te pikken van het Paleo success is een onvermijdelijke realiteit. Een van de meest besproken controverses binnen de beweging is zeker hoe creationist Jimmy “Living la vida low carb” Moore zich kon vestigen als prominent figuur binnen de Paleo beweging. Moore was zelfs op PaleoFX 2016 terug een van de sprekers.

Men moet zich de vraag stellen hoe het mogelijk is dat een op wetenschap gebaseerde beweging erin slaagt een dergelijk figuur te omarmen. In de vele discussies binnen de community weerklinkt vaak „Wat doet het ertoe of Moore in evolutie gelooft?” en scheppen zo een gevaarlijk precedent. In evolutie “gelooft” men niet. Evolutie is een wetenschap, gebaseerd op harde feiten. Wijkt men hier van af, dan opent zich de weg voor rigiditeit en enggeestigheid, voor dogma. Nooit in de geschiedenis hebben deze eigenschappen bijgedragen tot ontwikkeling van kennis.

Niets dreigt de wetenschappelijke onderbouw van de beweging echter meer te ondergraven als de gulzigheid waarmee de kapitalistische markt economie haar klauwen in de Paleo community zet. Is dit een uitdrukking van het democratisch karakter van de beweging? Maakt de overvloed aan Paleo kookboeken, kant-en klare voeding en gadgets een kritische opstelling ten opzichte van de klassieke voedingsdriehoek mogelijk voor een steeds breder wordend publiek?

Paleo is een huishoudnaam geworden, maar slagen marketeers er ook in om echte inhoud te communiceren? Typisch voor de vermarkting van een concept is haar simplificatie. Maar… door Paleo te gaan reduceren tot een paar uit de context gerukte regeltjes ontdoen we de beweging van haar ruggengraat.

Bijna alle Paleo boeken die vandaag op de markt gebracht worden gaan niet in op evolutiebiologie als wetenschap maar vermelden een uit haar context gerukte voorstelling van evolutie als excuus voor het opdringen van starre slogans. “No grains. No milk. No sugar. No vegetable oils” is te kort door de bocht.

Het laat bijvoorbeeld de ruimte Paleo noten broden, tjokvol omega 6 vetzuren, onder het merk “Paleo” te verkopen maar slaagt er niet in de enorme voordelen van vit K2 uit gefermenteerde sojabonen (natto) of rauwe kaas aan de man te brengen.

Evolutiebiologie leert ons dat primaten sinds 50 miljoen jaar planten, vruchten, noten en insecten aten. Vlees werd naar alle waarschijnlijkheid 2 miljoen jaar geleden aan ons dieet toegevoegd, eerst en vooral door het afkluiven van kadavers. We aten alles rauw, want gecontroleerd gebruik van vuur deed waarschijnlijk pas 1 miljoen jaar geleden zijn intrede. Ondergrondse opslagorganen  zoals wortels en knollen werden 1 miljoen jaar geleden naast vlees uit jacht tot hoofdvoedsel.

Variatie was steeds groot door seizoensgebondenheid en een nomadisch bestaan, wat het risico op de ontwikkeling van allergieën voor bepaalde plantaardige toxines reduceerde. Maar de grondlegging voor de basale functie van ons metabolisme dateert nog veel verder terug. De genetische blauwdruk voor de menselijke overleving en reproductie werd zoals voor elk dier miljarden  jaren geleden vastgelegd, toen de eerste proto-organismen de oceaanoppervlaktes bevolkten.

Dit is de complexe realiteit van onze evolutie en verklaart de complexiteit van het menselijk metabolisme. Geen enkel afgebakend dieet format kan aan de grilligheid van evolutionaire adaptatie voldoen. Maar wat we met zekerheid kunnen zeggen is dat de sleutel tot gezondheid in onze evolutie als soort ligt.

De Paleo beweging geeft ons een darwinistisch perspectief op voeding, beweging en geneeskunde. Anno 2017 is dit verbazend genoeg nog steeds een onontgonnen onderzoeksveld en een vernieuwende visie. Zolang de beweging de wetenschap niet loslaat blijft ze dus ook razend relevant.

 

Starten met Paleo? Download alvast deze handige voedingslijst!

 

 

Bronnen: